(समाजे प्रसिद्धानां शब्दानां व्युत्पत्तिपुरस्सरं व्याकरणदिशा विश्लेषणम्)

विष्णुः  -     विश्वं वेवेष्टि व्याप्नोति यः सः विष्णु, विश्वं वेषति, सिञ्चति आप्यायते वा, विष्णाति वियुनक्ति भक्तान् मायापसारेण संसारादिति, विशति सर्वभूतानि, विशन्ति, अत्रेति वा, यस्माद्विश्वमिदं सर्वं तस्य शक्त्या महात्मनः । तस्मादेवोच्यते विष्णुर्विशधातोः प्रवेशनात् ।।

प्रसादः                -       प्रसीदन्ति जनाः यत्र, प्र +  सद् + घञ्

उपाध्यायः           -       उपेत्याधियतेऽस्मात् इति उप + अधि + इङ् + घञ्

आचार्यः              -       आङ् +  चर्  +  ण्यत्

माता                  -       मान्यते पूज्यते इति, मान् + तन् + टाप् निपातनात् साधुः

पिता                  -       पाति रक्षत्यपत्यं यः सः पिता  पा + तृच्

भ्राता                 -       भ्राजते यः सः भ्राज् + तृन्

भगिनी               -       भगं योनिरस्याः अस्ति इति, भग + इनि

पाणिनी              -       पणिनो मुनेर्युवापत्यम्, पणिन् + इञ्

कात्यायनी           -       कतस्यापत्यं स्त्री

कात्यायनः           -       कतस्य गोत्रापत्यम्, कत + यञ्

महाभारतम्         -       महत् भारम्, महान्तं भारं तनोति इति,

महाभारत + तन – ड

शास्त्री                -       शास्त्रं वेत्ति इति शास् + णिनि

शास्त्रम्               -       शिष्यते अनेन इति  शास् + ष्ट्रन्

वेदान्तः               -       वेदानाम् अन्तः

गीता                  -       गीयते आत्मविद्योपदेशात्मिकाब्रह्मतत्त्वोपदेशमयी

कथा यत्र सा, गै + क्त

काव्यम्               -       कवेः भाव कर्म वा, कवि + ष्यञ्

रामायणम्           -       रामस्य चरितान्वयं शास्त्रम् ।

रावणः                -       रावयति भीषयति सर्वान् इति

सीता                 -       सिनोतीति सीता बाहुलकात् क्तप्रत्ययः ।

लक्ष्मणः              -       लक्ष्मणम् अस्य अस्ति इति, अर्शादित्वात् अच्

ज्योतिषम्            -       ज्योतिः सूर्यादीनां ग्रहाणां गत्यादिकं प्रतिपाद्यतया

अस्य अस्ति इति अच्प्रत्ययः

भागवतम्            -       भगवतो इदम्

हिन्दुः                 -       हीनं दूषयति इति दुष् + डु (पृषोदरादित्वात् साधुः)

विदेशः                -       विप्रकृष्टः देशः इति, देशान्तरम्

आयुर्वेदः              -       आयुरनेन वेत्ति विन्दति वा इति,

मन्त्रः                  -       मन्त्र्यते गुप्तं परिभाष्यते इति,

श्लोकः                         -       श्लोक्यते इति,

मनः                   -       मन्यते बुद्ध्यते अनेन इति मनः मन् + असुन्प्रत्ययः

मनुष्यः               -       मनोरपत्यम् इति मनु – षुक् + यत्

सरस्वती             -       सरो नीरं तद्वत् रसो वास्ति यस्याः सा सरस् + मतुप्

गङ्गा                 -       गमयति, प्रापयति, ज्ञापयति वा भगवतपदं या

शक्तिः यद्वा गम्यते प्राप्यते ज्ञाप्यते मोक्षार्थिभिः या

गोदावरी             -       गां जलं स्वर्गं वा ददातीति गोदा तासु वरी श्रेष्ठा इति

गो + दा + वर + ङीप्

नर्मदा                 -       नर्म ददाति इति,

एकादशी             -       एकादशानां पूरणी इति

चाणक्यः             -       चणकस्य गोत्रापत्यम् इति

चन्द्रगुप्तः              -       चन्द्रेण गुप्तः (रक्षितः) इति

हस्तः                  -       हसति विकशतीति

पादः                  -       पद्यते गम्यते अनेन इति

शिवः                  -       शेरते अवतिष्ठन्ते अणिमादयः अष्टौ गुणाः यत्र सः

पार्वती                -       पर्वतस्य अपत्यं स्त्री इति

गणेशः                -       गणानां प्रमथसमूहानाम् ईशः

यद्वा गणानां जीवजातानाम् ईशः इति

कुमारः                -       कुत्सितो मारः कन्दर्पः यस्मात् इति

मन्दिरम्              -       मन्द्यते सुप्यते वा, मन्द्यते स्तूयते वा ।

मन्दाक्रान्ता          -       मन्दं यथा तथा आक्रान्ता इति

शरीरम्               -       शीर्यते रोगादिना यत् यत्

दशरथः               -       दशसु दिक्षु गतो रथो यस्य सः

कौशल्या             -       कोशलस्य अपत्यं स्त्री

परीक्षा                -       परितः ईक्ष्यते अनया इति

आश्रमः               -       आश्राम्यन्ति स्वं स्वं तपश्चरन्ति यत्र सः

आसनम्              -       आस्यते उपविश्यते अस्मिन् इति

आस्तिकः             -       अस्ति ईश्वरेति मतिः यस्यः सः

नास्तिकः             -       नास्ति परलोकः ईश्वरः वा इति मतिर्यस्य सः यद्वा नास्ति परलोको यज्ञादिफलम् ईश्वरो वा इत्यादिवाक्येन कायति शब्दायते वा इति ।

नासिका              -       नासते शब्दायते इति

मुखम्                 -       खनति विदारयति अन्नादिकम् अनेन,

खन्यते विधात्रा सुखमनेन इति

देव                    -       दीव्यति आनन्देन क्रीडति इति

असुरः                 -       अस्यति देवान् क्षिपति इति

अर्थशास्त्रम्           -       अर्थस्य भूमिधनादेः प्रापकं शास्त्रम् इति

इतिहासः             -       इतिह आस्ति अस्मिन् इति

भूगोलः               -       भूर्गोलो मण्डलम् इव यस्य सः

सामाजिकः          -       समाजं रक्षति इति

मूर्खः                  -       मुह्यति यः सः (मुह् + ख )

विद्वान्                -       वेत्तीति

संसारः                -       संसरति अस्मात् इति

विश्वम्                -       विशति स्वकारणम् इति

ब्रह्म                   -       बृहति बर्ध्यते निरतिशयमहत्त्व-लक्षणबुद्धिमान् भवति ।

स्वर्गः                  -       स्वरिति गीयते इति

नरकः                 -       नृणाति क्लेशं प्रापयतीति

लक्ष्मीः             -       लक्षयति पश्यति उद्योगिनम् इति

तुलसी                -       तुलां सादृश्यं स्यति नाशयतीति

गृहम्                  -       गृह्णाति धान्यादिकं जीवनार्थम् यत् तत्

देशः                   -       दिश्यते निर्दिश्यते इति

राष्ट्रम्                 -       राजते इति

समाजः               -       संवीयते यत्र इति

नगरम्                -       नगाः इव प्रासादादयः सन्ति यत्र इति

आकाशः              -       आसमन्तात् काशन्ते दीप्यन्ते सूर्यादयो यत्र

प्राथमिकः            -       प्रथमे भव इति

कक्ष्या                 -       कक्षे भव इति

छात्रः                 -       छत्रं गुरोर्दोषाणावरणं तच्छीलमस्येति

बालकः               -       बालः एव

बालिका              -       बाला एव

तिथिः                 - तनोति विस्तारयति चन्द्रकलाम् इति, तन्यते चन्द्रकलया इति

परीक्षा                -       परितः  ईक्ष्यते अनया इति

आशीर्वादः           -       आशिषो  वारः  षष्ठीतत् इति

ब्रह्मचारी             -       ब्रह्म वेद तपो वा आचरति इति

ब्रह्मज्ञानी             -       ब्रह्मज्ञानं विद्यते अस्य इति

चिकित्सकः          -       चिकित्सति रोगम् अपनयति इति

औषधम्              -       ओषधेः इदम्

रोगः                  -       रुज्यते अनेन इति

रोगी                  -       रोगः अस्य अस्ति इति

शय्या                 -       शीयते यत्र सा

प्रश्नः                   -       प्रच्छनम् इति

शाकम्                -       शक्यते भोक्तुम् इति

लवणम्               -       लुनाति जाड्यम् इति

चषकः                -       चषति भक्षयति पिबति इति अनेन

स्थाली                -       तिष्ठन्ति अत्र अन्नादीनि इति

कंसः                  -       कामयति पित्रादिबन्धुवर्गान् अभिभूय

पापात्मकं राज्यविषयादिकं भोगम् इति ।

महिषासुरः          -       महिषः इव महिषाख्यो असुरः इति

ग्रन्थः                  -       ग्रथ्यते विरच्यते इति

उद्यानम्              -       उद्याति क्रीडार्थम् अस्मिन् इति

कुटुम्बम्              -       कुटुम्बयते  पालयति  इति, यद्वा कुटुम्ब्यते

पाल्यते सम्बध्यते वा इति

परिवारः             -       परिव्रियते  अनेन इति 

वासरः                -       वासयति इति

दिनम्                 -       द्यति खण्डयति महाकालम्  इति

मासः                 -       मस्यते परिमीयते असावनेन वेति

वर्षम्                  -       वृष्यते इति

निर्धनः                -       निर्गतं धनं यस्मात् सः

दीपावली            -       दीपानाम् आवली इति

दशहरा               -       (दश अदत्तोपादानहिंसादिदशविधानि दशजन्मकृतानि वा                                  पापानि हरतीति ।

नागपञ्चमी           -       नागप्रिया पञ्चमी इति

नवरात्रम्             -       नवानां रात्रीणां समाहारः इति

वैशाखः               -       विशाखा प्रयोजनम् अस्य

आषाढः               -       आषाढया नक्षेत्रेण युक्ता पूर्णिमा यस्मिन् इति

श्रावणः               -       श्रवणेनाचरति न तु कार्येण इति

भाद्रः                  -       भाद्री पौर्णमासी अस्मिन् इति

आश्विनः              -       अश्विनीनक्षत्रयुक्ता पौर्णमासी यस्मिन् मासे सः

कार्त्तिकः              -       कृतिकानक्षत्रयुक्ता पौर्णमासी यस्मिन् मासे सः

मार्गशीर्षः            -       मृगशीर्षेण युक्ता पौर्णमासी यस्मिन् मासे सः

पौषः                  -       पौषी पौर्णमासी यस्मिन् मासे सः

माघः                  -       मघायुक्ता पौर्णमासी यस्मिन् मासे सः

फाल्गुनः              -       फल्गुनीनक्षत्रयुक्ता पौर्णमासी यस्मिन् मासे सः

चैत्रः                   -       चित्रानक्षत्रयुक्ता पौर्णमासी यस्मिन् मासे सः

यजुर्वेदः               -       यजुरेव वेदः यद्वा यजुषां वेदः

दुर्गा                   -       दुर्दुःखेन गम्यते प्राप्यते इति

लक्ष्मीः                -       लक्षयति पश्यति उद्योगिनम् इति

कार्तिकेयः            -       कृत्तिकानाम् अपत्यम् इति

कालिदासः           -       काल्याः दासः इति

हनुमान्               -       हनुः अस्य अस्ति इति

विभीषणः            -       विशेषेण भीषयति इति

मन्दोदरी             -       मन्दम् उदरं यस्याः सा

अङ्गदः               -       अङ्गं द्यति युद्धकाले अवखण्डयति इति

सुग्रीवः                -       शोभना ग्रीवा यस्य सः

इन्द्रः                  -       इन्दतोति इति

गौतमः                -       गोतमस्य ऋषेः गोत्रापत्यम् इति

कणादः               -       कणम् अत्ति भक्षयति इति

वादरायणः           -       वदरायणे वदरिकाश्रमे निवसति इति

भिष्मः                -       बिभेति अस्मात् सः

युधिष्ठिरः             -       युधि संग्रामे स्थिरः इति

याता                  -       यतते अन्योन्यभेदाय इति

ननान्दा               -       न नन्दति सवयापि इति

जामाता              -       जायां माति मिनोति, मिमीते इति

पुत्रः                   -       पुंनाम नरकात् त्रायते इति

स्वामी                -       स्वम् अस्य अस्ति इति

भृत्यः                 -       भ्रियते इति

विधवा                -       विगतो धवो भर्ता यस्याः सा

सौभाग्यम्           -       सुभगायै हितम् इति

वेश्या                 -       (वेशमर्हति वेशेन दीव्यत्याचरति वेशेन पण्ययोगेन

जीवति वा ।

आदिकविः           -       आदिः प्रथमः कविः यः सः

आद्योपान्तम्         -       आद्यं च उपातञ्च इति

आधुनिकः            -       अधुना जातः इति

आन्वीक्षिकी         -       श्रवणादनु ईक्षा पर्य्यालोचना प्रयोजनमस्याः इति

आमात्य              -       अमात्यः एव इति

राजा                  -       राजते शोभते इति

मन्त्री                 -       मन्त्रो गुप्तभाषणम् अस्य अस्ति इति

यमराजः              -       प्राणिसंयमनात् यमप्रभृतयः किङ्करास्तेषु राजते

यमेन संयमेन राजते इति वा ।

पशुः                   -       अविशेषेण सर्वं पश्यति इति

रथः                   -       रम्यते अनेन वा इति
नेत्रम्                  -       नीयते नयति वा अनेन इति

अश्रु                   -       अश्नुते नेत्रम् इति

अपाङ्गः             -       अपाञ्चति वक्रं गच्छति चक्षुर्यत्र इति

अङ्गुष्ठः              -       अङ्गौ हस्ते मुख्यत्वे तिष्ठति इति

ओष्ठः                  -       उष्यते दह्यते उष्णाहारेण  इति

स्कन्धः                -       स्कन्द्यते असौ इति

मणिबन्धः            -       मणिर्बध्यते यत्र

कर्णः                   -       कीर्यते  क्षिप्यते शब्दः  वायुना यत्र

त्वच्                   -       त्वचति संवृणोति सर्वशरीरं यत्

रुधिरः                -       रुध्यते रुणद्धि  इति वा

बुद्धिः                 -       बुध्यते अनया इति

ग्रीवा                  -       गीर्यते अनया इति

कपोलः               -       कम्पते सुखं पोलतीति

नासिका              -       नासते शब्दायते इति

उदरम्                -       उत् ऋणाति इति

शरीरम्               -       शीर्यते रोगादिना यत्

उपनयनम्            -       अध्ययनार्थम् आचार्य्यस्य उप समीपं नीयते येन

कर्मणा इति

नामकरणम्          -       नाम्नः करणं यत्र

अतिथिः              -       अतति सातत्येन गच्छति न तिष्ठति इति

पाठशाला            -       पाठस्य अध्ययनस्य शाला गृहम् इति

कमलम्               -       कं जलम् अलति अलंकरोति वा

पर्वतः                 -       पर्वति पूरयतीति यद्वा पर्वणि भागाः यत्र इति

अग्निः                 -       अङ्गति ऊर्ध्वं गच्छति इति

धूमः                   -       धूनोति धूयते वा

पलाण्डुः              -       पलस्य  मांसम् इव आचरति इति

लशुनम्               -       अश्यते भुज्यते इति

शाकम्                -       शक्यते भोक्तुम् इति

सूपः                   -       सौति रसान् इति

मरिचम्               -       म्रियते नश्यति श्लेष्मादिकमनेनेति

चन्द्रमाः              -       चन्द्रमानन्दं मिमीते यद्वा  चन्द्रं कर्पूरं सादृश्येन

माति परिमातीति

निम्बः                 -       निम्बति स्थास्थ्यं ददाति इति

धान्यकम्             -       धान्यम् इव प्रतिकृतिः इति

हरिद्रा                -       हरितं पीतवर्णं लाति इति

वंशः                   -       वमति उद्गिरति पुरुषान् वन्यते इति वा ।  टु वम उद्गिरणे इति धातोर्यद्वा वन शब्दे इति धातोर्बाहुलकात् शः ।  यद्बा   वष्टि उश्यते इति वा ।

गर्दभः                 -       गर्द्दतिगर्द्दयतिवाकर्कशशब्दंकरोतीत्यर्थः

गजः                   -       गजति मदेन मत्तो भवतीति

सिंहः                  -       सिञ्चति तेजः पशुषु इति

अश्वः                  -       अश्नुते मार्गं व्याप्नोति इति

धेनुः                   -       धयति लेढि सुतान् धीयते वत्सैरिति वा

वानरः                -       वानं वने भवं फलादिकं रातीति

तण्डुलः               -       तड्यते आहन्यते इति

        ******************************************************